Antyczne Historie

gnoza (gr. gnSsis poznanie) system filozoficzno-religijny rozwijający się na Wschodzie, główniew Syrii w II i ni w. n.e. Był on mieszaniną wielu kierunków i przetwarzał w duchu wschodniej teozofii elementy religii babilońskiej, egipskiej, syryjskiej, żydowskiej i chrześcijańskiej oraz hellenistycznych systemów filozoficznych. Gnostycyzm rozwinął się najsilniej przy zetknięciu się z religią chrześcijańską, której przedstawiciele ostro go zresztą krytykowali jako źródło wielu herezji. Jednak i wśród chrześcijan znaleźli się zwolennicy gnostycyzmu i gorliwi jego głosiciele, jak: Walentyn, Saturninus, Bazylides lub syn biskupa z Synopy, Marcjon (U w n.e.). Najenergiczniejszym pogromcą gnostycyzmu był biskup Lyonu, Ireneusz (II w. n.e.). Podstawą g. była wiara w dualizm materii i ducha, przy czym materię uważano za niezależny od Boga czynnik zła. Wyzwolenie człowieka z pęt zła mogło przyjść jedynie drogą wyzwolenia się od materii. Było to możliwe tylko dla tych, którzy posiedli wiedzę o tych sprawach, tzn. byli gnostykami.